Yr wythnos diwetha, trefnodd canolfan iaith Tŷ Newydd wythnos o ddigwyddiadau a gweithgareddau i ddathlu bywyd a gwaith yr awdur, dramodydd a’r scriptiwr, William Samuel Jones, neu Wil Sam fel roedd pawb yn ei adnabod. Llanystumdwy oedd canolbwynt y dathlu, gan mai yno ganwyd Wil Sam, a bu iddo fyw yno ar hyd ei oes.

Ar y nos Iau, teithiais i Amgueddfa Lloyd George i rannu efo’r gynulleidfa ffilmiau a chlipiau teledu o’n casgliadau oedd â chysylltiad â Wil Sam. Dangosais glip o Wil Sam mewn Gwyl Feics yn Efrog o’r rhaglen Hel Straeon, yn ogystal â chlipiau o ffilmiau amatur wedi’u cymryd gan Guto Roberts, oedd yn dangos Wil Sam yn reidio ei fotobeic, ac yn trwsio rhai o’i feics. Ymhlith casgliad o ffilmiau Guto Roberts, roedd hefyd drama fer wedi’i chreu gan Wil Sam, ac yn serenu Meic Povey ifanc.

Dangosais hefyd yr anfarwol Ifas y Tryc, a grewyd gan Wil Sam. Cynhyrchwyd y ffilm gan Taliesin ar gyfer S4C – diolch iddynt am ganiatad i’w ddangos. Mae’r ffilm yn dilyn hynt a helyntion Ifas y Tryc, wedi’i chwarae gan Stewart Jones.

Dyma’r tro cyntaf i rai o’r gynulleidfa weld y ffilm hon, yn enwedig y rhai ifanc. Roedd hi’n grêt gallu gweld eu ymateb i’r ffilm. Mae’n dangos sut mae’r ffilm mor apelgar a doniol heddiw ac yr oedd nôl yn yr 80au!

Nos Lun, roeddem yn Groeslon yn dangos ffilmiau yn y neuadd bentref.

Un o’r ffilmiau roeddem yn ddangos oedd ‘Muriau Segontium’, ffilm gan HTV a wnaed yn 1979. Mae’r ffilm yn dilyn dau fachgen ifanc, Gerwyn Owen ac Azahar Hughes o Gaernarfon, wrth iddynt redeg o amgylch y dref yn gwneud drygau, a chwrdd â rhai o gymeriadau’r dref. Roedd Gerwyn Owen yn bresenol yn y dangosiad, a cyflwynodd y ffilm i’r gynulleidfa. Mae hi’n wych gallu cynnwys ffilmiau o archif ITV yn y dangosiadau yma.

Bydd ein dangosiad cymunedol nesaf yn Machynlleth ym mis Ebrill.

Dydd Mercher diwethaf, fe aeth criw ohonom o swyddfa dechnegol yr Archif i ymweld â phencadlys ITV Cymru yng Nghroes Cwrlwys, Caerdydd. Mae archif ffilm a fideo ITV Cymru bellach wedi ymgartrefi yn Aberystwyth ers llynedd a dyma lle yr ydym yn trosglwyddo’r deunydd ar gyfer ceisiadau o Gaerdydd. Y cam olaf ar ein hochr ni yw danfon y clips/rhaglenni fel ffeils fideo r’ôl eu digido drwy cyswllt ftp er mwyn eu darlledu.

Felly, mi oedd yn agoriad llygad i gael profi awyrgylch y stiwdio a’r galeri sy’n darlledu’r newyddion a’r tywydd yn ddyddiol. Mi wnaethom cwrdd â llwyth o staff yn ogystal â gweld sut mae’r clips yn cael eu cydlynu ar gyfer eu darlledu. Beth gwnaeth taro fi’n fwyaf oedd pensaerniaeth yr adeilad a gafodd ei adeiladu yn oes euraidd HTV(Harlech Television) yn 1984. Glamp o adeilad sy’ nawr yn cartref i lu o gwmniau cyfrwng annibynol yn ogystal ag ITV Cymru.

Sylwer ar yr adrannau wahanol a fu o’r arwydd oddi-tano;

Neuadd Tŷ’n y Porth, Penmachno oedd ein cyrchfan nos Lun wythnos diwetha er mwyn dangos dwy raglen  o ddyddiau cynnar S4C o ddiddordeb lleol, sef rhifyn o Cefn Gwlad am y canwr enwog Ritchie Thomas a rhifyn o’r gyfres Portreadau am y ddwy chwaer, Kitty a Lizzie.

Roedd Neuadd Ty’n y Porth yn gyfforddus lawn, a phobol wedi dod o bell ac agos i weld yr hen gydnabod – cymeriadau cofiadwy a fu’n byw yng nghyffiniau’r pentref ar hyd eu hoes, ac a gyfrannodd lawer i fywyd y lle. Roedd y gynulleidfa yn ymateb yn frwd i fanylion bywyd bob dydd, yn enwedig wrth weld Kitty a Lizzie yn godro’r fuwch ac yn corddi menyn, ac i atebion direidus yr hen ganwr i gwestiynnau Dai Jones.

Daeth teledu i’w lawn dwf yng Nghymru wedi i’r hen draddodiadau yma ddiflannu o’n cartrefi, ac ar ôl dyddiau aur Ritchie Thomas, ond gyda’r ddwy raglen yma, daliwyd rhyw bethau gwerthfawr cyn iddi fynd yn rhy hwyr.

Un o’r pethau sy’n rhoi llawer o fwynhad i mi yn fy ngwaith, yw’r cyfle i fynd allan i gymunedau ar draws Cymru, a thu hwnt, i rannu ein casgliadau. Mae dechrau’r flwyddyn yn dueddol o fod yn amser reit brysur i ni.

Nos Iau diwetha, teithiodd Trystan a fi i Ddyfryn Ardudwy, a chynnal noson o ffilmiau a rhaglenni teledu lleol o’r casgliad i Gymdeithas Festri Lawen Horeb. Mynychwyd y noson gan tua 30 o aelodau, a bu i bawb fwynhau gweld hen gymeriadau’r ardal yn dod yn fyw ar y sgrin fawr. Mae hi wastad yn beth braf clywed y gynulleidfa yn ymateb i’r ffilmiau hyn, ac ar ddiwedd y dangosiad, clywais sawl stori ddifyr am y cymeriadau yn y ffilmiau. Diolch i’r gymdeithas am y croeso cynnes, ac am y paned a’r bara brith ar ddiwedd y noson!

Nos Sul, 17 Chwefror, aeth John Reed, ein Swyddog Cadwraeth i Lundain ar gyfer dangosiad o’r ffilm The Life Sotry of David Lloyd George. Cynhaliwyd y dangosiad yn y Barbican, a daeth tua 130 o gynulleidfa i weld y ffilm. Roedd Neil Brand, y pianydd, hefyd yn bresennol i chwarae cerddoriaeth byw i’r ffilm fud hon. Mae chwilfrydedd am y ffilm yn amlwg yn parhau, a cynulleidfaoedd yn mwynhau clywed ei hanes unigryw.

Mae’r wythnosau nesaf hefyd yn mynd i fod yn brysur, gyda dangosiadau yn Nolgellau, Penmachno a Groeslon. Digon i’n cadw’n brysur!

Diwrnod Dot minws deuddeg! Cyn Dolig fe agorodd yr arddangosfa Dot Dot Dash: Cymru’n Cyfathrebu, ac rydym wrthi’n paratoi ar gyfer diwrnod o weithgareddau yn ymwneud â’r sioe ar ddudd Sadwrn, 26ain o Ionawr.

Byddwn yn cynnal gweithdy i blant ar sut mae creu sribed comig, gyda’r ddau artist llyfrau comig, Mike Collins a David Roach (Doctor Who, Marvel ac ati) ac mae darlun ar ei ffordd gan Mike Collins i’w roi yn wobr i’r gystadleuaeth Twitter sydd yn rhedeg ar hyn o bryd. (Cwestiwn: sawl Doctor Who sydd wedi bod hyd yma?)

Uchafbwynt arall bydd y teithiau tywys tu ol i lenni’r Archif Sgrin a Sain – fel arfer, ‘dyw hi ddim yn bosib i’r cyhoedd gael mynediad at y celloedd ac ystafelloedd technegol, a dyma gyfle gyfle prin i weld y deunydd gwreiddiol ar y silffoedd, ynghyd a’r cyfarpar arbenigol i’w drin a’i drafod. Mae un o’r celloedd wedi ei gorchuddio a chopr ar y tu mewn, ac un arall ar ffurf rhewgell anferth. ‘Limbo’ yw enw honno – bydd rhaid dod ar y daith er mwyn gwybod pam!

Gellir archebu tocynnau ar gyfer y teithiau tywys o siop arlein y Llyfrgell. Am fwy o wybodaeth am y diwrnod, ewch i wefan y Llyfrgell.

Dydd Mercher 12fed o Ragfyr cynhaliwyd Gwasanaeth Carolau nadolig yn y Drwm i ddathlu’r wyl. Yma yn yr Archif ceir nifer o ddeunydd yn cynnwys carolau, caneuon nadolig, Plygain, boed yn recordiadau sain neu yn raglenni teledu a radio.
Cenir caneuon nadolig gan artistiaid megis Bryn Terfel, Rebecca Evans, Stuart Burrows, Iris Williams, Jac a Wil, Cantorion Cynwrig, Corau Meibion, a’r CD diweddaraf i’n cyrraedd yw ‘Baby, it’s cold outside‘ gan Cerys Matthews.
Yng nghanol ein casgliad teledu a radio ceir rhaglenni megis ‘Merched yn bennaf‘ (Radio Cymru), lle mae Ruth Parry yn trafod carolau Cymraeg gyda Phylis Kenney. Yn ogystal a ‘Carol ni‘ (Radio Cymru), ‘Carols for Christamas‘ (BBC2 Cymru) a ‘Seiniau’r ‘dolig‘ (S4C), lle mae Côr Ieuenctid Ruthun yn canu carolau’r Nadolig.
Mae ein casgliad hefyd yn cynnwys caneuon Plygain a gwasanaethau’r Nadolig, megis canu carolau yn Eglwys Gadeiriol Llandaf a Eglwys Llangernyw. Caniadaeth y Cysegr gyda Ysgol Tywyn a Chor Bro Dysyni, ac yn 1964 rhyddhawyd record gan Gor Capel Coleg Iesu, Aberhonddu.
Gellir gweld mwy o enghreifftiau yn ein catalog ar y we.

Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda

Mae IASA (Cymdeithas Ryngwladol Archifau Sain a Chlyweled) heddiw wedi cyhoeddi dogfen bwysig ar foeseg archifo clyweledol.

Mae ar gael (HTML am ddim, pdf i aelodau’n unig) ar wefan y Gymdeithas.

O bryd i bryd, wrth archwilio ffilmiau dwi’n dod ar draws ambell i rhyfeddod yng nghlwm â’r derbyniadau sydd yn ein gofal.

Wrth pori drwy y rîl 16mm du a gwyn ‘ma ddoe dyma’r pryfyn yma’n ymddangos. Wedi marw ers sbel o’i olwg, druan. Ar y llaw arall, bydd y casgliad yma o ffilmiau ar reilffordd Tal-y-Llyn yn barod i’w trosglwyddo i dâp digidol yn yr wythnosau nesa’.

Er cof

Awr o raglenni a chartwnau addas i blant ysgol gynradd.

2:00pm, Dydd Mercher, 17 Awst

Mynediad am ddim trwy docyn